Xem cửa tổ đoán sức đàn trước khi đưa lên sân thượng

Ở Sài Gòn, phần lớn người mua tổ ong dú để nuôi trên sân thượng hay ban công lầu ba, lầu bốn. Chỗ nuôi đã khác ngoài vườn, thì cách đọc cửa tổ cũng phải khác. Một đàn trông rất sung ngoài vườn nhà người bán có thể lụi dần khi lên mái nhà phố, nơi bê tông hầm nóng từ trưa tới tối và gió lùa giữa hai dãy nhà cao.

Cửa tổ là chỗ duy nhất người mới có thể nhìn mà không làm phiền đàn. Bài này chỉ cách đọc nó hai lần: một lần lúc chọn tổ, một lần sau khi đã đưa tổ lên sân thượng nhà mình.

Vì sao người nuôi trên cao phải kỹ hơn

Tổ đặt dưới tán cây ngoài vườn được bóng mát che, độ ẩm đất giữ lại, hoa cỏ ở ngay sát. Trên sân thượng thì ngược lại: mái bê tông hấp nhiệt, buổi trưa mùa khô nóng rát tay, gió giật mạnh hơn mặt đất, và nguồn hoa nằm rải rác ở các ban công, công viên, hàng cây ven đường. Ong phải bay xa hơn và chịu nóng nhiều hơn.

Một đàn đã yếu sẵn mà đưa lên đây thường không trụ được. Vì vậy người nuôi ở phố nên chọn đàn có dư sức, chứ không chọn đàn vừa đủ. Cửa tổ là nơi nhìn ra cái dư sức ấy.

Bốn thứ cần nhìn ở cửa tổ

Ống cửa

Ong dú xây một ống ngắn bằng sáp trộn nhựa cây ở lối ra vào. Đàn khoẻ giữ ống chắc, miệng ống sạch, mép đều. Ống mỏng, méo, lỗ chỗ hay bị bít bớt thường là đàn đang co cụm, ít quân. Chỉ nên so ống giữa các tổ cùng loài, vì mỗi loài ong dú làm ống một kiểu.

Ong gác

Đứng yên quan sát sẽ thấy vài con đậu ngay mép ống, quay đầu ra ngoài. Đó là ong gác. Có ong gác chứng tỏ đàn đủ người để phân việc. Ống trống trơn suốt mấy phút là điều đáng lo.

Nhịp ra vào

Đứng cách tổ chừng một mét, bấm đồng hồ một phút, đếm số con chui ra. Không cần nhớ con số tuyệt đối, chỉ cần so các tổ với nhau trong cùng buổi, cùng nắng. Tổ nào nhịp đều và đông hơn hẳn thì để ý tổ đó.

Hàng mang về

Nhìn chân sau của ong về tổ. Cục phấn vàng, cam hay trắng dính ở chân là thức ăn nuôi ấu trùng. Có con mang nhựa cây về để trét tổ. Một đàn vừa có phấn vừa có nhựa đi về là đàn đang lớn.

Bảng đọc nhanh khi đứng trước tổ

Giờ xem và trời xem

Sáng sớm ong còn ít ra, chiều tối thì đã về gần hết, trời râm hay sắp mưa đàn nào cũng thưa. Khung đẹp nhất là tám tới mười giờ sáng, nắng nhẹ, không mưa. Ở Sài Gòn mùa mưa, nên chọn buổi sáng trước cơn mưa chiều. Mùa khô thì tránh giữa trưa: lúc đó nhiều đàn quạt cửa và ra vào ít hẳn vì nóng, nhìn dễ đánh giá oan.

Đầu mùa khô, khoảng tháng hai đến tháng tư, hoa trong phố thưa, lượng phấn về giảm ở mọi tổ. Lúc ấy so tương đối giữa các tổ mới có ý nghĩa, đừng đòi tổ nào cũng ăm ắp phấn.

Đọc cửa tổ lần hai: sau khi lên sân thượng

Mua về chưa phải là xong. Đặt tổ vào chỗ đã chuẩn bị, có mái che nắng trưa, kê cao khỏi mặt sàn nóng, lưng tựa tường để chắn gió. Rồi theo dõi cửa tổ mỗi sáng trong tuần đầu.

1. Ngày một đến ngày ba: ong bay vòng quanh cửa để nhận chỗ mới. Ít ra xa là bình thường.
2. Ngày bốn đến ngày bảy: nhịp ra vào phải tăng dần, bắt đầu thấy ong về có phấn.
3. Sau mười ngày: ong gác trở lại mép ống, ống được trét lại gọn. Đây là lúc đàn đã quen nhà.

Nếu qua tuần đầu mà cửa vẫn vắng, nhiều xác ong rơi dưới sàn, thì xem lại chỗ đặt: có quá nóng không, có ai phun thuốc muỗi gần đó không, có kiến bò vào không. Chuyện hàng xóm và an toàn chung xem thêm ở mục An toàn & hàng xóm. Chọn chỗ đặt và che nắng có bài riêng trong mục Nuôi trên sân thượng.

Mua ở đâu để được xem cửa tổ tận mắt

Lời khuyên thật: mua ở nơi cho đứng xem tổ một buổi sáng, không vội đóng thùng. Người bán đàng hoàng không ngại việc đó. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; cách Sài Gòn không xa nên ai muốn đến tận nơi chọn tổ đều được. Người muốn tập đọc cửa tổ trước khi mua có thể đi một buổi tour thực hành ở trại, nhìn nhiều tổ cạnh nhau là mắt quen rất nhanh.

Câu hỏi thường gặp