Ong dú sân thượng chững lại dù trời nắng: soi gì trước

Sân thượng nhà phố ở Sài Gòn là chỗ nuôi ong dú rất được, nhưng nó có một cái khác hẳn vườn quê: nắng đẹp với người không có nghĩa là dễ chịu với ong. Mặt sàn bê tông, lan can sắt, bồn nước inox, mái tôn nhà bên đều hắt nhiệt lên thùng. Nên khi thấy cửa tổ thưa hẳn vào những ngày trời trong vắt, câu hỏi đầu tiên không phải là «ong bệnh gì» mà là «đàn đang tránh nóng, đang thiếu thứ gì, hay đang mất người dẫn dắt».

Bài này đi theo đúng thứ tự một người nuôi trên sân thượng nên soi: từ cái dễ thấy và dễ sửa nhất, tới cái phải mở thùng mới biết.

Xem giờ nào ong thưa: sáng sớm khác giữa trưa

Cùng một chữ «chững» nhưng xem vào giờ nào sẽ cho câu trả lời khác nhau. Đứng cạnh thùng hai lần trong ngày, mỗi lần chừng năm phút, là đủ để khoanh vùng.

Nếu buổi sáng đàn vẫn đi làm bình thường thì gần như chắc chắn chuyện nằm ở nhiệt, không phải ở sức khoẻ của đàn.

Mặt sàn bê tông: kẻ gây chững hay bị bỏ qua

Đặt tay lên mặt sàn sân thượng lúc một giờ trưa là hiểu. Thùng gỗ đặt sát sàn, lại sát tường hướng tây, sẽ ấm lên từ dưới đáy và từ một bên hông suốt buổi chiều. Ong dú giữ tổ bằng cách dồn quân quạt mát và giảm số con đi kiếm ăn, nên nhìn từ ngoài chỉ thấy cửa tổ vắng.

Việc làm được ngay

• Kê thùng cách sàn bằng chân gạch hoặc giá gỗ, để gió lùa được bên dưới.
• Che nắng chiều bằng tấm lưới hoặc giàn cây leo, nhưng chừa ánh sáng buổi sáng cho cửa tổ.
• Tránh đặt cạnh bồn nước inox, mái tôn hay máy lạnh xả hơi nóng ra.
• Nắp thùng nên có lớp che thứ hai cách một khoảng trống, không dán thẳng tấm tôn lên gỗ.

Nhiều đàn chỉ cần dời thùng sang góc có bóng râm buổi chiều là một hai tuần sau cửa tổ đông lại. Xem thêm cách bố trí chỗ đặt ở chuyên mục Nuôi trên sân thượng.

Nước: thứ sân thượng thiếu nhất vào mùa khô

Vườn quê có mương, có lá đọng sương. Sân thượng thì khô cong từ sáng. Ong phải mang nước về để làm mát tổ và pha loãng thức ăn cho ấu trùng. Không có nguồn gần, chúng phải bay tìm máng xối, chậu cây nhà hàng xóm, và mỗi chuyến đi xa là một chuyến ít đi kiếm hoa.

Cách đơn giản: một khay nông đặt sỏi hoặc mẩu gỗ nổi để ong đáp mà không chết đuối, thay nước mỗi ngày, đặt cách thùng vài mét chứ đừng ngay cửa. Chậu cây được tưới đều buổi sáng cũng là chỗ ong hay đậu uống.

Nguồn hoa phố: cuối mùa khô ai cũng chững

Ong dú bay không xa, nên đàn trên sân thượng sống nhờ cây trong bán kính vài con hẻm: hoa giấy, cây ăn trái trong sân nhà, cây xanh dọc đường, chậu kiểng. Cuối mùa khô ở Sài Gòn, trước khi mưa về, nhiều loại cây ngưng ra hoa. Lúc đó đàn chậm lại, ong ra ít và về không mang phấn. Đây là nhịp mùa, không phải bệnh.

Dấu hiệu để chắc: nếu bạn nuôi hai thùng trở lên mà cả hai cùng chững một lúc, gần như chắc là do nguồn hoa. Nếu có nhóm người nuôi cùng quận, hỏi nhau một câu là rõ. Muốn đàn bớt phụ thuộc vào mùa, trồng thêm vài chậu cây ra hoa rải rác quanh năm; gợi ý có ở Cây trồng cho ong đô thị.

Việc nên làm lúc này là để yên. Không mở thùng nhiều lần, không cho ăn đường lung tung, không dời thùng đi xa vì đàn sẽ tự bùng lại khi mưa đầu mùa đánh thức cây cối.

Khi nào mới nghĩ tới chúa

Chỉ khi thùng đã mát, có nước, các thùng khác quanh đó vẫn chạy mà riêng một đàn cứ thưa dần nhiều tuần, không thấy đám ong non màu nhạt lượn tập bay trước cửa vào những buổi sáng đẹp. Lúc đó mới nên mở thùng xem có bánh trứng mới hay không. Mở vào buổi sáng mát, nhẹ tay, đậy lại nhanh.

Nếu đúng là mất chúa, cách chắc nhất là ghép với đàn khác hoặc bổ sung một tổ giống khoẻ, thay vì chờ đàn tự gượng dậy trong khi quân hao từng ngày.

Bổ sung đàn khoẻ cho sân thượng

Người mới nuôi trên phố hay mất đàn đầu tiên vì chọn tổ yếu rồi gặp ngay mùa nắng. Một tổ giống đã quen sống trong thùng, đủ quân, có chúa đang đẻ sẽ chịu được những tuần chững mà không tan đàn. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống tách từ đàn nuôi, cùng mật ong dú, son dưỡng làm từ sáp ong dú và hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Nếu muốn ghi lại giờ ong ra vào và lịch kiểm tra cho từng thùng, có thể dùng app quản lý trại ong để so lại với mùa năm sau.

Câu hỏi thường gặp