Thùng dày hay mỏng cho tổ ong dú trên sân thượng Sài Gòn

Đặt tổ ong dú trên sân thượng ở Sài Gòn, cái nóng không chỉ rơi từ trên trời xuống. Nó hắt từ mặt sàn bê tông lên, toả ra từ bức tường gạch bên cạnh, phả ra từ cục nóng máy lạnh nhà hàng xóm. Ba nguồn nhiệt đó dồn vào một chiếc thùng gỗ, và độ dày của vách thùng là thứ quyết định bên trong tổ chịu được bao lâu trước khi đàn phải bỏ việc để quạt mát.

Bài này không bàn chuyện gỗ quý hay gỗ rẻ. Nó trả lời một câu cụ thể: trên một sân thượng phố, thùng dày khác thùng mỏng ở chỗ nào, và nếu lỡ mua thùng mỏng rồi thì xoay xở ra sao.

Sân thượng nóng theo kiểu khác hẳn ngoài vườn

Ngoài vườn, tổ ong thường nằm dưới tán cây, đất bên dưới có cỏ, có độ ẩm, trưa nóng nhưng chiều xuống là mát. Sân thượng thì ngược lại. Mặt sàn bê tông hoặc gạch men nhận nắng từ sáng sớm, tích nhiệt suốt buổi, đến chiều tối vẫn còn hầm hập. Một thùng đặt sát sàn nhận nhiệt từ đáy, từ hai bên (nếu kê sát tường) và từ nắp cùng lúc.

Mùa khô ở Sài Gòn kéo dài nhiều tháng, nắng chiều xiên thẳng vào mặt tây của các dãy nhà. Mùa mưa thì đỡ nắng, nhưng sau mỗi cơn mưa sàn bốc hơi nước nóng ẩm, không khí quanh thùng ngột ngạt. Ong dú điều hoà tổ bằng cách quạt cánh ở cửa và thu hẹp lối ra vào. Mỗi con ong đứng quạt là một con không đi lấy mật, không xây bầu. Thùng giữ nhiệt kém thì ngày nào đàn cũng tốn quân cho việc đó.

Thùng dày và thùng mỏng: khác nhau ở tốc độ, không chỉ ở mức nóng

Hiểu đơn giản: vách gỗ dày giống một lớp đệm. Nắng chiếu vào vẫn làm vách ấm lên, nhưng phải mất nhiều giờ nhiệt mới thấm vào trong. Đến lúc thấm vào thì nắng đã tắt. Vách mỏng thì nhiệt xuyên qua nhanh, trưa là trong tổ đã nóng, đêm lại nguội nhanh. Biên độ lên xuống trong một ngày lớn chính là thứ làm đàn mệt.

Nhìn bảng sẽ thấy: thùng dày không thay được mái che, nhưng nó cho người nuôi phố biên an toàn rộng hơn. Lỡ hôm nào quên kéo lưới, lỡ đi vắng vài ngày, thùng dày vẫn đỡ được.

Lỡ mua thùng mỏng rồi thì làm gì

Không cần đổi thùng ngay, nhất là khi đàn đang ổn. Chuyển tổ sang thùng khác là một lần xáo trộn lớn. Có mấy cách bù cho vách mỏng:

1. Nâng thùng khỏi sàn. Dùng chân sắt hoặc kệ gỗ, để khoảng trống bên dưới cho gió lùa. Chân kệ đặt trong lon nước pha chút dầu ăn để chặn kiến.
2. Làm mái che riêng cho thùng. Một tấm tôn hay tấm gỗ đặt cách nắp thùng một khoảng, chìa ra phía tây nhiều hơn. Mái cách nắp mới có tác dụng, mái đè sát nắp thì nhiệt vẫn truyền xuống.
3. Ốp thêm một lớp ngoài. Một tấm gỗ khô, sạch, không sơn ốp vào mặt hứng nắng chiều. Không dùng xốp hay nhựa, chúng giữ nóng và có mùi khi gặp nắng.
4. Chừa khoảng hở sau lưng. Đừng ép thùng sát tường gạch, vì tường cũng là một tấm nhả nhiệt buổi chiều.

Cách kiểm nhiệt bằng tay, không cần dụng cụ

Khoảng một, hai giờ chiều, ngày nắng nhất trong tuần, ra áp lòng bàn tay lên nắp và vách hướng tây. Ấm tay là chấp nhận được. Nóng tới mức muốn rút tay lại là thùng đang chịu quá sức. Nhìn thêm ở cửa tổ: thấy nhiều ong đứng quạt, ong bám ra ngoài vỏ thùng, hay có giọt mật rỉ ra cửa thì phải che thêm ngay trong buổi đó. Mật chảy ra là dấu hiệu bầu mật bên trong đã mềm vì nóng.

Nếu muốn ghi lại theo dõi qua các tuần, mục Nuôi trên sân thượng có thêm các bài về bố trí chỗ đặt, còn chuyện nuôi sao cho yên với nhà bên cạnh nằm ở mục An toàn & hàng xóm.

Chọn thùng cho sân thượng: vài điều nên hỏi người bán

• Gỗ đã phơi khô bao lâu, có mùi hắc hay mùi sơn không. Ong dú nhạy mùi lạ.
• Vách có chỗ nứt, ghép hở không. Trên cao gió mạnh, khe hở vừa lọt nhiệt vừa lọt kiến.
• Nắp có khít không, có chồng mép không. Mưa tạt trên sân thượng mạnh hơn dưới đất.
• Thùng nặng cỡ nào. Thùng dày nặng, mang lên tầng thượng bằng cầu thang hẹp nên tính trước.

Bắt đầu từ một tổ khoẻ và một chỗ đặt đúng

Người nuôi thành phố thường mua tổ trước rồi mới lo chỗ đặt. Làm ngược lại sẽ đỡ tổn thất hơn: dựng mái che, kê chân, kiểm nhiệt chỗ định đặt vài buổi trưa, rồi mới đón tổ về. Khi chọn tổ, nên lấy tổ đã quen trong thùng gỗ dày, đàn đông, đang hoạt động đều. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi; hỏi trại cách đặt tổ trên sân thượng trước khi đón về cũng là một cách tránh mất đàn ngay mùa nắng đầu. Ai muốn tận mắt xem thùng, xem cửa tổ trước khi mua thì có thể ghé tham quan trại.

Câu hỏi thường gặp