Giáp hạt trên sân thượng Sài Gòn: nhìn chậu cây đoán đói

Sân thượng Sài Gòn có một nghịch lý: chậu nào cũng xanh, nhưng xanh không có nghĩa là có hoa. Cuối mùa khô, khi nắng gắt kéo dài, nhiều nhà cắt tỉa giàn hoa giấy, chậu cúc tàn, bờ rào dâm bụt thưa bông, và tổ ong dú đặt trên mái bắt đầu đói mà chủ nhà chưa hay. Ở phố, nguồn hoa quanh tổ phần lớn là cây cảnh do người khác trồng, nên quãng giáp hạt đến theo nhịp tưới, nhịp tỉa của cả khu phố chứ không chỉ theo trời.

Vì sao ong trên sân thượng đói sớm hơn ong ở quê

Ong dú bay kiếm ăn trong bán kính ngắn, vài trăm mét quanh tổ. Ở quê, trong vòng đó có bờ ruộng, cỏ dại, cây ăn trái, luôn có thứ gì đó nở. Ở phố, vòng tròn ấy chủ yếu là mái tôn, đường nhựa và những chậu cây rời rạc. Nguồn hoa vì vậy mỏng và phụ thuộc vào thói quen của con người.

Ba việc làm nguồn hoa phố tụt nhanh vào cuối mùa khô:

• Tỉa cành dịp cuối năm, đầu năm. Nhiều nhà dọn giàn hoa giấy, cắt bỏ bông tàn cho gọn trước và sau Tết.
• Nắng gắt, tưới không đủ. Chậu nhỏ trên mái nóng nhanh, cây đang nở cũng rụng bông sớm.
• Công viên, dải phân cách bị phát cỏ. Lớp hoa dại nhỏ là nguồn phấn phụ quan trọng, mất một lần là mất cả mảng.

Nhìn chậu cây trước, nhìn tổ sau

Người nuôi ở phố có một lợi thế: nguồn hoa nằm ngay trước mắt, đếm được. Mỗi sáng đi tưới cây, để ý ba điều:

1. Số chậu đang có bông. Không cần đếm chính xác, chỉ cần thấy xu hướng: tuần này ít hơn tuần trước là tín hiệu đầu tiên.
2. Ong có đậu hay không. Ong dú nhỏ, dễ bỏ sót. Đứng yên một phút cạnh chậu hoa đang nở; nếu thấy vài con đậu là nguồn đó còn dùng được.
3. Hàng xóm vừa dọn gì. Giàn hoa nhà bên bị cắt trụi là cả một nguồn biến mất trong một buổi.

Sau đó mới nhìn cửa tổ. Vào buổi sáng nắng ráo, ong mang phấn về có hai chấm vàng hoặc cam ở chân sau. Khi số con mang phấn giảm rõ trong nhiều ngày liền dù trời đẹp, đàn đang thiếu ăn chứ không phải lười.

Bảng đối chiếu: chậu cây nói gì, tổ nói gì

Trồng gì để lấp quãng trống trên mái

Mục tiêu không phải biến sân thượng thành vườn hoa, mà là có vài chậu nở đúng lúc cây cảnh khác đã tàn. Những cây hợp với chậu nhỏ, chịu nắng phố và có hoa nhỏ mà ong dú lấy được:

• Cây gia vị để cho ra hoa: húng quế, tía tô, kinh giới. Thay vì ngắt ngọn liên tục, chừa vài chậu cho trổ bông.
• Hoa chịu nắng dễ trồng: sam mười giờ, cúc dại, ngũ sắc. Nở liên tục nếu được tưới đều.
• Dừa cạn, mười giờ: chịu được chậu nóng, tốn ít công.

Hai điều quan trọng hơn chọn cây: không phun thuốc lên chậu đang nở, và tưới sáng sớm hoặc chiều mát để bông bền. Có thể xem thêm cách chọn và bố trí chậu ở mục Cây trồng cho ong đô thị.

Khi đã thấy đói: làm gì cho đúng mực

Nếu kiểm tổ thấy bọng phấn đã cạn và bọng mật vơi nhanh, mới tính đến việc cho ăn. Ở phố, kiến và tổ lân cận dễ kéo đến.

• Cho lượng nhỏ, đặt sát hoặc trong thùng, chỉ đàn mình với tới.
• Ưu tiên mật ong dú sạch, rõ nguồn; tránh để nước đường loang ra mái thu hút kiến.
• Dừng khi thấy ong mang phấn về trở lại.

Việc chắc nhất vẫn nằm ở mùa trước: khi thu mật vào mùa mưa, chừa lại phần dự trữ cho đàn, và không tách đàn sát cuối mùa khô. Những lưu ý về tổ trên mái, hàng xóm, an toàn có trong mục Nuôi trên sân thượng.

Bắt đầu đúng từ tổ giống

Người mới ở phố hay gặp chuyện mua tổ đúng lúc nguồn hoa đang cạn, đàn về nhà mới đã yếu lại càng yếu. Nếu định nuôi, nên đón tổ khi mưa bắt đầu trở lại, và chọn tổ từ nơi có nghề. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; nhận tổ ở đó cũng hỏi được luôn cách đặt tổ cho hợp mái nhà mình. Ai muốn tận mắt xem đàn qua mùa khô ra sao thì có thể đăng ký tham quan, học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp