Năm đầu nuôi ong dú trên sân thượng Sài Gòn: lỗi đã mắc

Nuôi ong dú trên sân thượng ở Sài Gòn nghe rất nhẹ nhàng: một hai thùng gỗ, vài chậu hoa, ong tự bay đi kiếm ăn quanh xóm. Tới khi nuôi thật mới thấy cái khó không nằm ở con ong mà nằm ở chính căn nhà phố: mái tôn hắt nóng, sàn bê tông giữ nhiệt tới tối, hàng xóm xịt muỗi, dông chiều tạt ngang, và cái tật tò mò của người nuôi.

Bài này gom những lỗi hay gặp nhất trong năm đầu nuôi ong dú trên mái nhà phố, xếp theo đúng nhịp một năm Sài Gòn: lúc mua tổ, qua mùa khô nắng gắt, rồi vào mùa mưa. Đọc xong có thể tránh được phần lớn chuyện mất đàn vô lý.

Lúc mua tổ: ham nhiều, ham rẻ

Lỗi đầu tiên xảy ra trước cả khi con ong lên tới sân thượng. Người mới hay mua qua mạng, chỉ nhìn ảnh, rồi mua luôn ba bốn tổ cho đáng công chở. Sân thượng nhà phố thường chỉ có vài chậu hoa, quanh xóm cây xanh cũng thưa. Nhiều đàn đặt sát nhau thì cùng tranh một vạt hoa ít ỏi, đàn yếu bị đàn mạnh vào cướp mật.

Khi chọn tổ, nên tới xem tận nơi hoặc nhờ người bán quay đoạn cửa tổ vào buổi sáng. Tổ khoẻ có ong ra vào liên tục, thấy ong về mang phấn vàng ở chân sau, ống cửa sạch, không có xác ong chất đống. Một hai tổ là vừa sức cho một mái nhà phố. Muốn tìm hiểu thêm trước khi mua, chuyên mục Người mới ở thành phố có những bài nhập môn ngắn gọn.

Mùa khô, tháng 12 đến tháng 4: cái nóng của nhà phố

Sài Gòn nóng nhất vào tháng 3, tháng 4. Trên sân thượng, cái nóng còn gắt hơn dưới đường vì mái tôn và bê tông hắt nhiệt ngược lên. Thùng gỗ đặt thẳng trên sàn, sát bức tường hướng tây, tới trưa sờ vào thấy ấm tay. Bên trong, sáp mềm ra, ong phải dồn sức quạt mát thay vì đi kiếm ăn. Đàn không chết ngay mà teo dần, tới cuối mùa khô mới thấy cửa tổ thưa hẳn.

Cách kiểm đơn giản nhất: buổi trưa đặt tay lên nắp thùng. Thấy nóng hơn tay mình là phải che thêm.

Mở thùng quá nhiều

Mới nuôi, ai cũng muốn biết bên trong ra sao. Nhưng mỗi lần nhấc nắp là ong phải trám lại các khe hở bằng nhựa cây, nhiệt độ trong tổ xáo trộn, việc nuôi con chững lại. Mở mỗi ngày vài tuần liền thì đàn không lên nổi. Phần lớn chuyện cần biết đọc được ở cửa tổ:

1. Buổi sáng có ong bay ra vào đều là đàn còn sống khoẻ.
2. Thấy ong mang phấn về là đàn đang nuôi con.
3. Ong vật lộn nhau ở cửa là có đàn lạ tới cướp, cần thu hẹp cửa.
4. Xác ong dồn ở cửa nhiều bất thường là nghi bị thuốc, phải hỏi quanh xóm.
5. Kiến bò thành hàng lên chân giá là phải xử lý ngay trong ngày.

Thùng bình thường khoảng một tháng mở một lần là đủ, chọn lúc trời nắng ráo, mở nhanh, đậy kín.

Hàng xóm và bình xịt

Ong dú không có ngòi đốt, nhưng người ta nghe chữ ong là sợ. Năm đầu, nhiều người im lặng đặt thùng, tới khi hàng xóm phát hiện thì đã thành chuyện. Tệ hơn là không biết nhà bên cạnh vừa xịt thuốc muỗi hay phun thuốc cho cây kiểng, sáng hôm sau ong chết đầy cửa tổ. Nên sang nói trước, mang theo một hũ mật làm quà, hỏi họ thường xịt thuốc lúc nào để mình che thùng hoặc đóng cửa tổ buổi đó. Khu phố có đợt phun diệt muỗi thì đóng cửa tổ từ chiều hôm trước. Chuyên mục An toàn & hàng xóm có thêm cách nói chuyện cho êm.

Mùa mưa, tháng 5 đến tháng 11: nước tạt và kiến

Mưa Sài Gòn thường tới vào buổi chiều, ào xuống kèm gió, tạt ngang chứ không rơi thẳng. Mái che vừa khít thùng không đỡ nổi. Mái nên rộng hơn thùng mỗi bên một khoảng, phía hứng gió che thêm tấm chắn. Thùng phải khít, nước lọt vào là tổ ẩm, mốc.

Mùa mưa cũng là mùa kiến. Kiến không chỉ bò từ sàn lên mà còn đi theo dây điện, ống nước, dây phơi đồ chạm vào giá. Chân giá đặt trong chén nước có vài giọt dầu ăn, hoặc quấn mỡ bò, và đừng để thứ gì chạm vào thùng từ bên ngoài.

Có những đợt mưa dầm vài ngày ong gần như không bay được, đàn phải sống bằng mật dự trữ. Vì vậy dù thấy bình mật đầy cũng chỉ lấy một phần, chừa lại cho đàn. Trồng thêm vài chậu hoa nở rải rác quanh năm cũng giúp đàn đỡ đói, gợi ý cụ thể ở mục Cây trồng cho ong đô thị.

Muốn bắt đầu cho chắc tay

Với người ở Sài Gòn, cách đỡ tốn kém nhất là được nhìn tận mắt một đàn ong dú khoẻ trước khi mang về nhà. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh, không xa thành phố, có tổ ong dú giống đã quen nuôi thùng, mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Nếu còn phân vân, có thể đi một buổi tham quan, học thực hành tại trại để tận tay xem cửa tổ khoẻ trông ra sao rồi mới quyết định số tổ cho sân thượng nhà mình.

Câu hỏi thường gặp