Một ngày ở trại Sano Bee: nuôi ong dú sân thượng Sài Gòn

Ở Sài Gòn, câu hỏi đầu tiên của người muốn nuôi ong dú gần như bao giờ cũng là: «Đi làm từ sáng tới tối thì có kịp chăm không?». Câu trả lời ngắn là kịp, với điều kiện chỗ đặt thùng đã tính đúng từ đầu và mình chấp nhận rằng phần lớn việc mỗi ngày chỉ là nhìn. Ở trại Sano Bee, các thùng nằm trên sân thượng và ban công nhà phố, xen giữa bồn nước, giàn phơi đồ và mấy chậu hoa.

Bài này kể lại nhịp một ngày thường của người nuôi kiểu đó, theo giờ của người đi làm hành chính: tranh thủ trước khi dắt xe ra khỏi nhà, nhìn thêm lúc về, và để dành việc nặng cho sáng thứ bảy.

6 giờ 30: mười lăm phút trước khi dắt xe

Sài Gòn sáng sớm, nắng lên nhanh. Pha cà phê xong là lên sân thượng. Đây là giờ ong bắt đầu ra, nhìn cửa tổ lúc này đọc được nhiều nhất trong ngày.

Việc buổi sáng chỉ gồm ba thứ, làm theo đúng thứ tự:

1. Nhìn cửa tổ. Đứng lệch sang một bên, không chắn đường bay. Ong ra vào đều, có con mang phấn vàng hoặc cam ở chân là tổ đang ổn. Cửa tổ im lặng trong khi các tổ bên cạnh đã rộn thì ghi lại để chiều xem tiếp.
2. Nhìn chân thùng. Kiến là kẻ thù số một trên sân thượng. Kiến không cần có cây, nó đi theo ống thoát nước, dây điện, khe gạch, rồi lên giàn sắt. Xem lớp chặn ở chân giá đỡ còn tác dụng không, có đường kiến mới nào bò lên không.
3. Nhìn mái che. Gió đêm có làm lệch tấm che nắng không, có vật gì rơi lên nóc thùng không.

Hết chừng mười, mười lăm phút với vài thùng. Không cần mở nắp, không cần găng, không cần mặt nạ: ong dú không có ngòi đốt, cùng lắm là bám tóc và cắn nhẹ khi mình đứng sát cửa tổ quá lâu.

Giữa ngày: thùng ở nhà, người ở công ty

Đây là quãng mà người nuôi ở phố lo nhiều nhất, nhưng cũng là quãng mình không nên làm gì. Ong đang đi làm, mình có ở nhà cũng không nên ra quấy. Cái cần lo đã phải lo từ trước:

• Nắng tường. Sân thượng lát gạch, tường bê tông và mái tôn nhà bên cạnh hắt nhiệt rất mạnh vào giữa trưa và đầu giờ chiều. Thùng phải nằm chỗ có bóng từ khoảng 11 giờ trở đi, có tấm che cách nóc thùng một khoảng cho gió lùa qua.
• Máy lạnh. Cục nóng máy lạnh thổi gió nóng thẳng vào là chuyện gặp nhiều ở nhà phố. Thùng đặt tránh hướng thổi.
• Người nhà và hàng xóm. Người nhà phơi đồ, tưới cây cần biết chỗ nào là đường bay để không đứng chắn. Hàng xóm nên được báo trước rằng đây là ong không đốt.

Muốn đọc kỹ hơn về chỗ đặt thùng, xem mục Nuôi trên sân thượng của site.

18 giờ: lúc đi làm về

Chiều về tới nhà thường đã gần tắt nắng. Ong về tổ gần hết, cửa tổ đông hơn buổi sáng. Lần nhìn này ngắn, chủ yếu để trả lời hai câu: tổ nào buổi sáng có dấu hiệu lạ thì giờ ra sao, và trong ngày có gì bất thường không (thùng bị dịch, nắp lệch, xác ong rơi nhiều dưới chân thùng).

Sau đó ghi sổ. Không cần dài, mỗi thùng một dòng nếu có chuyện đáng ghi. Người mới hay bỏ qua bước này, đến lúc tổ có vấn đề thì không nhớ nó bắt đầu từ hôm nào.

Một lưu ý cho người ở phố: buổi tối không rọi đèn pin vào cửa tổ. Ánh đèn đường, đèn ban công đã đủ làm ong rối, đừng thêm.

Bảng nhịp của người đi làm giờ hành chính

Cuối tuần và theo mùa: chỗ thật sự tốn công

Nuôi ong ở phố không vất vả theo ngày, mà theo đợt. Sài Gòn chỉ có hai mùa nên lịch khá dễ nhớ:

Mùa khô

Nắng gắt, ít mưa, kiến đi tìm nước và đồ ngọt nhiều hơn. Đây là lúc soi chân thùng kỹ nhất. Chậu cây trên sân thượng nên tưới vào sáng sớm để có chút hơi ẩm, nhưng không xối vào thùng.

Mùa mưa

Mưa chiều thường kèm gió giật. Trước mùa mưa cần kiểm lại dây buộc, chân giá, tấm che có bị gió lật không. Nước đọng trên sân thượng sinh muỗi và ẩm chân thùng, cần quét sau mỗi trận lớn. Mùa này hoa nở nhiều hơn nên ong có việc, cũng là thời điểm người có nghề tính chuyện tách đàn.

Cây trồng quanh nhà ảnh hưởng nhiều tới chuyện ong có đủ ăn không. Mục Cây trồng cho ong đô thị gợi ý những loại hợp chậu, hợp nắng sân thượng.

Bắt đầu thế nào nếu bạn cũng ở phố

Người ở phố nên bắt đầu nhỏ: một hai thùng, đặt đúng chỗ, giữ nhịp nhìn hai lần một ngày trong vài tháng. Đừng mua nhiều thùng ngay vì thích, cũng đừng bắt tổ ngoài tự nhiên về nuôi: tổ hoang thường không chịu nổi việc chuyển chỗ và làm hao đàn ngoài thiên nhiên.

Đường gọn nhất là lấy tổ giống đã quen sống trong thùng, từ nơi có thể hỏi lại khi gặp chuyện. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, và cả mật ong dú, son dưỡng môi làm từ sáp ong dú, hộp quà mật cho người chưa sẵn sàng nuôi mà muốn dùng thử sản phẩm của nghề này. Xem các dòng hàng tại ongquy.com. Còn nếu muốn tận mắt xem một trại vận hành ra sao trước khi đặt thùng đầu tiên lên sân thượng, có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp