Đàn ong dú mất chúa trên sân thượng Sài Gòn: nhận ra sớm

Nuôi ong dú trên sân thượng ở Sài Gòn thường chỉ có hai, ba thùng kê sát lan can hay dưới mái tôn. Ít thùng thì tiện chăm, nhưng lại thiếu một thứ mà người nuôi ở quê có sẵn: một dãy tổ để nhìn sang mà so. Khi một trong ba thùng mất chúa, nhiều người phải đợi tới lúc cửa tổ vắng hẳn mới giật mình.

Bài này dành cho người nuôi ít tổ giữa phố: làm sao nhận ra đàn mất chúa khi không có "đàn chuẩn" bên cạnh, và nên làm gì tiếp theo trong điều kiện nắng gắt, gió lùa, ít cây của một sân thượng nhà phố.

Vì sao nuôi ít tổ lại khó nhận ra mất chúa

Ở trại có vài chục thùng, người nuôi chỉ cần đi một vòng buổi sáng là thấy thùng nào lặng hơn hàng xóm. Trên sân thượng, cả "hàng xóm" chỉ có một hai thùng, mà mỗi thùng lại nằm ở một góc nắng khác nhau. Thùng dưới mái hiên tự nhiên ra vào thưa hơn thùng hứng nắng sớm, nên chuyện so lượt bay giữa các thùng dễ dẫn tới kết luận sai.

Thêm nữa, đàn mất chúa không chết ngay. Ong thợ vẫn bay, vẫn tha phấn từ mấy chậu hoa, cây cảnh quanh nhà. Nhìn qua cửa kính hay từ cầu thang lên, mọi thứ có vẻ ổn suốt mấy tuần đầu.

Lấy chính đàn của mình làm mốc so

Không có tổ để so ngang thì so dọc theo thời gian. Cách đơn giản nhất là chụp ảnh cửa tổ cùng một giờ trong ngày, mỗi tuần một lần, đứng cùng một chỗ. Giờ nên chọn khoảng chín, mười giờ sáng, lúc nắng phố chưa quá gắt và ong ra vào đều. Sau một tháng, kéo ảnh qua lại là thấy ngay đàn đang dày lên hay mỏng đi.

Nếu thùng có nắp mở được, thêm một ảnh chụp bánh nhộng mỗi lần mở. Bánh nhộng của ong dú xây dần lên theo từng lớp; lớp mới thường có màu sáng hơn lớp cũ. Một đàn có chúa đang đẻ đều luôn có phần bánh mới sáng màu ở trên cùng.

Sân thượng làm đàn mất chúa yếu nhanh hơn

Ở phố, đàn mất chúa chịu hai áp lực mà đàn ở vườn quê ít gặp. Một là nhiệt: sân thượng đổ bê tông hấp nắng cả ngày, mùa khô Sài Gòn từ khoảng tháng Mười Hai tới tháng Tư thùng có thể nóng lên rất nhanh nếu không che. Đàn khoẻ còn đủ quân quạt mát; đàn đang mỏng quân thì không. Hai là nguồn hoa ít và rải rác, ong già đi kiếm ăn xa hơn, hao nhanh hơn.

Vì thế người nuôi ở phố không nên chờ quá lâu với hy vọng đàn tự xoay xở. Khi đã thấy hai, ba tuần liền không có ong non và không có bánh nhộng mới, nên tính phương án ngay.

Làm gì khi đã chắc là mất chúa

1. Mở kiểm tra một lần cho kỹ. Chọn buổi sáng mát, mở nhanh, tìm xem quanh bánh nhộng có ô to hơn hẳn các ô thường không. Đó có thể là ô nuôi chúa mới; nếu có thì đóng lại và chờ thêm.
2. Che mát cho thùng. Kéo lưới che hoặc dời thùng vào chỗ có bóng mát buổi chiều để đàn bớt hao quân trong lúc chờ.
3. Xin hoặc mua một miếng bánh nhộng có ô chúa. Với người nuôi ít tổ, đây là cách thực tế hơn cả. Miếng bánh nên lấy từ đàn khoẻ, đặt sát chỗ bánh nhộng cũ, thao tác nhẹ và nhanh.
4. Nếu đàn đã quá mỏng, chấp nhận gom phần mật còn lại, vệ sinh thùng và đón một đàn mới. Thùng cũ sạch sẽ dùng lại được cho đàn sau.

Muốn đọc thêm về chuyện đặt thùng sao cho đỡ nóng, xem chuyên mục Nuôi trên sân thượng; còn nếu mới nuôi lần đầu thì mục Người mới ở thành phố có các bước nền tảng.

Thói quen nhỏ giúp phát hiện sớm hơn

• Ghi một dòng ngắn sau mỗi lần ngó thùng: ngày, giờ, có thấy ong non không.
• Đặt một tấm bìa sáng màu ngay dưới cửa tổ để dễ nhìn ong nhạt màu bò ra.
• Không mở nắp quá thường xuyên; mỗi lần mở là một lần đàn phải sửa lại, nhất là khi trời nóng.
• Sau mỗi trận mưa giông lớn đầu mùa mưa, kiểm tra xem thùng có bị dột hoặc xê dịch không, vì xáo trộn mạnh cũng là lúc dễ mất chúa.

Có sẵn nguồn tổ giống thì đỡ lo

Kinh nghiệm chung của người nuôi ở phố là đừng chỉ giữ đúng một thùng. Có thêm một đàn khoẻ bên cạnh vừa làm mốc so, vừa là nguồn bánh nhộng khi cần cứu đàn kia. Nếu đang tính thêm tổ hoặc cần một đàn thay thế, có thể tham khảo tổ giống ong dú, mật ong dú và các món từ sáp ong dú của trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh, gần Sài Gòn nên chuyển tổ không phải đi xa. Người muốn tận mắt xem cách trại kiểm bánh nhộng, nhận ra ô chúa, có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp