Nuôi ong dú ở phố: khi nào ra tay, khi nào để yên

Nuôi ong dú trên ban công hay sân thượng ở Sài Gòn có một cái lợi ít ai nói: thùng ong nằm ngay trước mắt, đi ngang là thấy. Cái hại cũng nằm ở đó. Thấy nhiều thì sốt ruột, sốt ruột thì hay mở thùng, hay dời chỗ, hay xịt rửa. Phần lớn những lần “ra tay” ấy đàn ong không cần, còn những chuyện thật sự đáng lo thì lại thường đến từ bên ngoài bức tường nhà mình: nhà bên xịt muỗi, ống thoát nước dẫn kiến sang, cơn giông chiều quật đổ chậu cây.

Bài này chia các tình huống thường gặp ở nhà phố thành hai nhóm: việc của đàn ong (thường nên để yên) và việc của môi trường quanh thùng (thường phải ra tay sớm). Cách chia này giúp người nuôi ở phố đỡ cuống, và cũng giữ hoà khí với hàng xóm.

Ở phố, phần lớn chuyện “có vấn đề” là do mình nhìn quá kỹ

Ở vườn quê, người nuôi ra thăm thùng vài ngày một lần. Ở ban công, ngày nào cũng thấy, nên những dao động nhỏ dễ bị hiểu thành sự cố. Mấy cảnh sau đây gần như luôn thuộc nhóm nên để yên:

• Cửa tổ vắng vào trưa nắng tháng 3, tháng 4. Sân thượng bê tông hấp nhiệt rất mạnh, ong dú hạn chế bay vào giờ gắt và đi sớm hơn vào buổi sáng. Muốn biết đàn còn khoẻ thì ngắm cửa tổ lúc bảy, tám giờ sáng chứ đừng ngắm lúc mười hai giờ trưa.
• Vài con ong chết rơi dưới chân thùng. Ong già hết tuổi thì rơi, ong thợ dọn ra ngoài. Lác đác vài con là chuyện thường ngày.
• Tổ mới mua về, tuần đầu bay lộn xộn quanh ban công. Đàn đang học lại vị trí. Đừng xoay hướng thùng hay dời góc khác trong lúc này.
• Ống cửa tổ dài ra hoặc đổi màu. Ong tự đắp nhựa sáp cho vừa ý, không cần cạo sửa.

Với cả bốn cảnh trên, việc nên làm là ghi một dòng vào sổ: ngày nào, giờ nào, thấy gì. Vài tuần sau mở sổ ra là biết đó là nhịp hay là chiều hướng.

Bốn việc ở nhà phố phải ra tay ngay

Ngược lại, có những tình huống chờ thêm một ngày là thiệt. Điểm chung của chúng: nguyên nhân nằm ngoài thùng, và người nuôi xử lý được mà không cần mở tổ.

Hai dòng cuối là đặc sản của đô thị. Mùa mưa là mùa phun thuốc diệt muỗi, và thuốc dạng sương bay rất xa trên mái nhà. Nếu thấy cảnh ong bò dưới sàn xuất hiện cùng lúc với mùi thuốc thì gần như chắc là do đó.

Nói chuyện với hàng xóm trước khi có chuyện

Nhiều thùng ong ở phố không chết vì bệnh mà bị dời đi vì một lời phàn nàn. Việc can thiệp quan trọng nhất ở thành phố, vì vậy, là can thiệp vào câu chuyện chứ không phải vào thùng:

1. Cho nhà bên biết sớm. Ong dú không có ngòi đốt, kích thước nhỏ như con ruồi giấm, không bay đuổi người. Nói rõ điều này từ đầu thì đỡ được nhiều hiểu lầm.
2. Xin được báo khi họ phun thuốc hay sơn tường. Đổi lại, mình hứa không để thùng sát ranh giới hay cửa sổ nhà họ.
3. Hướng cửa tổ ra khoảng trống. Đừng để đường bay cắt qua lối đi chung hay ban công nhà khác.
4. Khi có người khó chịu, đừng cãi. Dời thùng vào góc khuất hơn, cách ra thêm một đoạn, thường là đủ.

Muốn đọc kỹ hơn về những tình huống va chạm thường gặp, xem thêm chuyên mục An toàn & hàng xóm.

Khi buộc phải mở thùng, làm sao cho nhẹ tay

Có lúc phải mở: nghi có ấu trùng ruồi, thùng thấm nước lâu ngày, hoặc cần tách đàn. Ở phố có vài cái khác so với ngoài vườn:

• Chọn buổi sáng mát, không gió. Sân thượng trưa nắng làm sáp mềm, mở ra dễ sụp bầu mật.
• Làm nhanh, mở đủ để nhìn rồi đóng lại. Mỗi lần mở là đàn mất công trám lại khe hở.
• Không dùng khói, không xịt nước. Ong dú không đốt nên không cần khói để “trấn”.
• Không mở trong mùa mưa nếu không bắt buộc; hơi ẩm lọt vào là dễ mốc.

Việc tách đàn cũng nên dồn vào đầu mùa mưa, khi hoa cây cảnh và cây đường phố nở nhiều. Chi tiết về bố trí thùng trên cao có ở chuyên mục Nuôi trên sân thượng.

Nếu đàn yếu thật, cân nhắc đổi tổ thay vì cứu mãi

Một đàn đã yếu sau cả mùa mưa, dù kiến đã cắt, mái đã che, thì có khi vấn đề nằm ở chính vị trí: quá nóng, quá ít hoa trong tầm bay, hoặc quá gần nguồn thuốc. Lúc đó, cố cho ăn hay mở ra sửa liên tục chỉ kéo dài sự mệt mỏi của cả người lẫn ong. Dời đàn về một chỗ thoáng hơn, hoặc bắt đầu lại bằng một tổ giống khoẻ, thường là quyết định nhẹ nhàng hơn.

Người nuôi ở phố muốn chọn tổ giống đã quen nuôi thùng, hoặc chỉ muốn có hũ mật ong dú để nếm cho biết vị, có thể xem các dòng hàng của trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh tại ongquy.com: mật ong dú, tổ giống, hộp quà mật và son dưỡng làm từ sáp ong dú. Nếu muốn tận mắt xem người ta để yên một trại ong ra sao trước khi tự nuôi, có thể đăng ký buổi tham quan ở ongdu.com/tour.

Câu hỏi thường gặp