Hoa dại trong phố: nguồn ăn thầm của ong dú Sài Gòn

Đàn ong dú đặt trên sân thượng một căn nhà phố ở Sài Gòn không sống nhờ chậu hoa của chủ nhà. Mấy chậu giấy, chậu sứ trên lan can nở rộ được vài tuần rồi thôi. Thứ giữ cho ong ra vào đều đặn suốt năm lại là những đám cỏ hoa không ai trồng: xuyến chi mọc ở bãi đất trống cuối hẻm, trinh nữ bò trên khoảnh đất chờ xây, rau sam chen trong khe gạch.

Người mới nuôi trong phố hay nhìn quanh thấy toàn bê tông rồi lo đàn đói. Thật ra phố có hoa, chỉ là hoa nhỏ, nằm rải rác và dễ bị dọn mất. Biết chỗ của chúng, giữ được một phần, trồng bù một phần là đàn trên sân thượng đủ sống.

Đi một vòng quanh nhà để vẽ bản đồ hoa

Ong dú thân nhỏ, sức bay không xa như ong mật. Đàn trên sân thượng chủ yếu khai thác trong mấy dãy nhà, mấy con hẻm quanh đó. Vì vậy việc đầu tiên nên làm là đi bộ một vòng vào buổi sáng, cầm điện thoại ghi lại những chỗ có hoa dại:

• Bãi đất trống, lô đất chờ xây: thường có xuyến chi hoa trắng nhụy vàng, cỏ hôi hoa tím nhạt, trinh nữ hoa cầu hồng.
• Bờ kênh, mép rạch: cỏ mọc dày quanh năm vì đất ẩm, kể cả giữa mùa khô.
• Dải phân cách, công viên nhỏ: có hoa trồng xen cỏ, nhưng hay bị cắt tỉa theo lịch.
• Khe vỉa hè, chân tường: rau sam, cỏ mực, những cây lúp xúp nhỏ hơn bàn tay.

Đứng ở mỗi chỗ vài phút lúc nắng lên. Thấy những con ong nhỏ đen, bay lượn sát mặt hoa, là ong dú, và có thể là của chính đàn mình. Sau vài buổi, bạn sẽ biết đàn đang ăn ở đâu, và quan trọng hơn, chỗ nào sắp mất.

Những loại hoa dại thường gặp trong phố

Không cần nhớ tên khoa học. Chỉ cần nhận ra mặt cây để khi thấy người ta dọn, bạn biết đàn vừa mất phần nào.

Phố dọn cỏ theo lịch, đàn thì không có lịch

Ở nông thôn, người ta phát cỏ theo mùa vụ. Trong phố thì khác: một lô đất có thể bị san phẳng trong một buổi vì sắp khởi công, dải phân cách bị cắt trụi vì đợt chỉnh trang. Đàn ong không biết trước. Sáng hôm qua còn hoa, sáng nay chỉ còn đất.

Mùa mưa ở Sài Gòn, từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, cỏ mọc lại nhanh nên mất một chỗ thì chỗ khác bù. Cái đáng lo là cuối mùa khô. Nắng gắt kéo dài, đất bãi trống nứt, cỏ cháy vàng, cộng thêm hay có người đốt rác, đốt cỏ khô. Đúng quãng này mà mất thêm một bãi hoa gần nhà là đàn phải ăn vào mật dự trữ.

Biến sân thượng thành một bãi hoa dự phòng

Không giữ được đất người khác thì làm vườn nhỏ cho mình. Mục tiêu không phải sân thượng thật đẹp, mà là lúc nào cũng có vài bông đang nở.

1. Để một hai chậu mọc cỏ tự nhiên. Chậu đất cũ bỏ trống, để mặc nó lên xuyến chi, rau sam. Chỉ nhổ cây nào lấn quá.
2. Trồng rau cho ra hoa. Húng quế, tía tô, rau mùi, cải để già sẽ trổ hoa nhỏ, ong rất chịu. Hái lá ăn bớt, chừa vài cây cho ra ngồng.
3. Thêm một giàn mướp hoặc bí. Hoa to, nở mỗi sáng, lại có trái ăn.
4. Gieo xen để nở nối nhau. Mỗi tháng gieo thêm một ít hạt rau để luôn có lứa sắp trổ hoa.
5. Đặt khay nước nông có sỏi. Mùa khô sân thượng rất nóng, ong cần nước, đặt chỗ râm và thay nước thường xuyên.

Một điều quan trọng: không xịt thuốc trừ sâu lên chậu rau khi đang có hoa. Ong nhỏ, ghé sát hoa, dính thuốc là về tổ chết dần. Có sâu thì bắt tay hoặc cắt bỏ lá hỏng.

Muốn tìm thêm cây hợp với chậu nhỏ, xem chuyên mục Cây trồng cho ong đô thị; còn chuyện bố trí thùng trên mái thì có ở Nuôi trên sân thượng.

Đọc màu phấn để biết đàn đang ăn ở đâu

Cách kiểm đơn giản nhất là ngồi cạnh cửa tổ chừng mười phút vào buổi sáng nắng. Ong về có cục phấn bám ở chân sau, màu sắc thay đổi theo loại hoa. Thấy phấn vàng, cam, trắng đục xen nhau là đàn đang có nhiều nguồn. Mấy ngày liền chỉ một màu, hoặc ong về chân trơn là dấu hiệu nguồn đang hẹp lại. Lúc đó hãy đi một vòng xem bãi hoa nào vừa bị dọn và tăng chậu hoa trên sân thượng.

Khi muốn bắt đầu hoặc có thêm đàn trong phố

Nuôi ong dú trong nhà phố chỉ hợp khi đàn khỏe ngay từ đầu, vì đàn yếu cộng với nguồn hoa rời rạc là dễ tàn. Nhiều người ở Sài Gòn chọn mua tổ giống đã ổn định ở trại rồi đem về, thay vì tự tìm. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, son dưỡng làm từ sáp ong dú và hộp quà mật; người mới có thể hỏi trại về loại thùng hợp với sân thượng trước khi mua. Ai muốn tận mắt xem cách mở thùng, chia đàn thì có thể đăng ký tour học tại trại.

Câu hỏi thường gặp