Đọc cửa tổ ong dú trên sân thượng Sài Gòn

Trên sân thượng nhà phố Sài Gòn, cái thùng ong dú thường nằm sát bồn nước, cạnh mấy chậu kiểng, cách mái tôn nhà bên vài bước chân. Ở chỗ đó người nuôi hiếm khi có thời gian mở thùng, mà cũng không nên mở: nắng trưa hắt từ sàn bê tông lên, mở nắp một lúc là ruột tổ nóng hầm. Vì vậy cách theo dõi đàn hợp nhất với người nuôi trên sân thượng là đứng trước cửa tổ vài phút mỗi sáng, trước giờ đi làm.

Cửa tổ ong dú nhỏ, chỉ là một cái ống sáp nhựa ló ra khỏi lỗ thùng, nhưng nó cho biết khá đủ chuyện: đàn có đang đi làm đều không, có mang phấn về nuôi con không, có bị nóng quá không, có đang bị kiến hay thằn lằn quấy không. Bài này đi qua từng thứ, theo đúng nhịp một ngày nắng nóng ở thành phố.

Giờ nào đứng nhìn cho đúng trên sân thượng

Ở vườn quê, người ta hay nhìn tổ lúc tám tới mười giờ. Trên sân thượng thành phố thì nên sớm hơn một chút. Nắng Sài Gòn mùa khô lên nhanh, sàn bê tông hấp nhiệt, tới gần mười giờ là không khí quanh thùng đã khác hẳn. Lúc đó ong bắt đầu chuyển sang việc giữ mát cho tổ, nhịp đi kiếm ăn chậm lại, nhìn vào dễ tưởng đàn yếu.

Khoảng thời gian dễ đọc nhất là từ lúc nắng vừa chiếu tới thùng cho tới chín giờ. Đứng lệch sang một bên, cách cửa tổ chừng một sải tay, đừng đứng chắn đường bay. Ong dú không có ngòi đốt nên đứng gần không sao, nhưng chắn đường bay thì ong về lượn vòng, nhìn sẽ sai.

Mùa mưa thì khác. Buổi sáng thường quang, chiều mới mưa. Nhìn vào buổi sáng vẫn được, chỉ cần nhớ ngày nào đêm trước mưa dầm thì sáng ra ong ra muộn hơn, nhịp chậm hơn.

Bốn thứ cần nhìn ở cái ống cửa tổ

1. Nhịp ra vào. Không cần đếm chính xác. Chỉ cần tự hỏi: hôm nay có giống mấy hôm trước không. Đàn đang ổn thì ong ra vào liên tục, không đứt quãng lâu.
2. Cục phấn ở chân sau. Ong về mà chân sau có cục màu vàng, cam hay trắng ngà là đang mang phấn về nuôi ấu trùng. Có phấn về đều là đàn đang đẻ, đang lớn.
3. Hình dạng ống cửa. Ống cửa đầy đặn, mép tròn, có vài con đứng canh ở miệng là bình thường. Ống bị bể, bị kéo méo mà không ai sửa là dấu hiệu đàn đang đuối.
4. Mặt thùng dưới cửa. Vài xác ong là chuyện thường, ong dọn ra. Xác rải nhiều, có kiến bò lên tha là phải xem kỹ.

Cửa tổ nói gì khi sân thượng quá nóng

Đây là chuyện riêng của người nuôi trên mái nhà phố mà ở vườn ít gặp. Ruột thùng nóng lên thì ong phản ứng ngay ở cửa, và đọc được sớm thì cứu được đàn.

Cách che đơn giản mà hiệu quả là một tấm mái phụ cách nắp thùng một khoảng hở cho gió lùa, và kê thùng lên chân cao để hơi nóng từ sàn không hắt thẳng vào đáy. Tránh đặt thùng sát tường hướng tây, nơi nắng chiều dội vào mạnh nhất.

Mấy kẻ phá quen mặt ở nhà phố

Trên sân thượng, thiên địch ít đa dạng hơn ở vườn nhưng có vài loại rất quen. Kiến là nhiều nhất, đi theo đường ống nước, dây điện lên tới chân thùng. Thấy hàng kiến bò lên mặt thùng, tha xác ong là phải xử lý chân kê: đặt chân thùng vào chén nước hoặc quấn một vòng dầu nhớt cũ quanh chân, tuyệt đối không xịt thuốc diệt kiến gần cửa tổ.

Thằn lằn và nhện cũng hay rình ở gần cửa. Nếu thấy mạng nhện giăng ngang đường bay, cứ gỡ đi mỗi sáng. Thằn lằn thì khó đuổi hơn, chỉ cần để ý chừa khoảng trống quanh thùng, đừng chất đồ sát vào cho nó có chỗ nấp.

Một điều nữa ít ai để ý: nhà bên phun thuốc muỗi hay thuốc cây cảnh. Nếu một buổi sáng tự nhiên thấy nhiều xác ong nằm dưới cửa, ong bò lảo đảo, thì nên hỏi thăm hàng xóm. Chuyện này nói kỹ hơn ở mục An toàn & hàng xóm.

Ghi lại để thấy xu hướng, đừng nhìn một ngày

Một buổi sáng vắng chưa nói lên gì. Có thể đêm qua mưa, có thể hôm đó trời âm u, có thể bông trong khu phố vừa tàn. Thứ có giá trị là chuỗi ghi chép. Mỗi sáng chỉ cần một dòng: nắng hay âm u, ra vào đông hay thưa, có phấn không, có gì lạ ở cửa không.

Sau ba bốn tuần nhìn lại, sẽ thấy đàn đang đi lên hay đi xuống rõ hơn mọi lần mở thùng. Ai nuôi từ hai thùng trở lên còn có lợi thế so sánh: cùng một buổi, cùng một nắng, thùng nào thưa hơn hẳn thùng kia là thùng đó cần chú ý. Người nuôi bận đi làm có thể ghi thẳng vào app quản lý trại ong ở app.ongdu.com, có sẵn chỗ ghi theo từng thùng và nhắc lịch kiểm tra.

Khi nào thì mới cần mở thùng

Đọc cửa tổ tốt là để mở thùng ít đi chứ không phải không bao giờ mở. Nên mở xem vào lúc sáng mát khi gặp một trong mấy tình huống sau: nhiều tuần liền không thấy ong mang phấn về; ống cửa bị bỏ hoang không ai canh; đàn thưa dần trong khi thùng bên cạnh vẫn đông; hoặc thấy kiến đã vào được bên trong. Mở nhanh, nhìn bầu ấu trùng và bầu mật, đóng lại ngay. Người mới thì nên đọc thêm ở mục Người mới ở thành phố.

Bắt đầu với một đàn khỏe từ trại

Phần lớn rắc rối người nuôi sân thượng gặp trong mấy tháng đầu đến từ tổ giống yếu sẵn, chứ không phải do sân thượng. Đàn đã ổn định, có chúa đẻ tốt, ống cửa đầy đặn thì chịu được nóng, chịu được dời chỗ tốt hơn hẳn. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi tổ giống, làm mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; xem ở ongquy.com. Khi nhận tổ về, cứ nhờ người giao chỉ tận tay cách nhìn cửa tổ của chính đàn đó, coi như mốc để so về sau.

Câu hỏi thường gặp