Đàn ong dú sân thượng suy dần: dò nguyên nhân ở Sài Gòn

Nuôi ong dú trên sân thượng ở Sài Gòn có một cái khó mà người nuôi ở vườn quê ít gặp: quanh thùng ong là cả một khu phố mình không kiểm soát được. Hàng xóm xịt muỗi, nhà bên đổ mái tôn mới, cục nóng máy lạnh tầng dưới thổi hơi lên, công trình đầu hẻm bụi bay mù. Đàn ong cứ thưa dần ở cửa tổ mà nhìn vào thùng thì không thấy kiến, không thấy mốc, không thấy gì lạ.

Gặp cảnh đó, đừng vội mở thùng ra lục, cũng đừng vội đổ cho giống xấu. Đàn suy dần trên sân thượng phố thường do một thứ gì đó trong bán kính vài chục mét quanh nhà thay đổi, và cách nhanh nhất để tìm ra là đi một vòng quanh chính căn nhà mình với con mắt của con ong.

Vì sao đàn trên sân thượng hay suy âm thầm

Ong dú không có ngòi đốt, bay gần, kiếm ăn quanh nhà trong phạm vi hẹp. Ở vườn quê, phạm vi đó toàn cây trái, ít thay đổi. Ở phố, phạm vi đó có thể đổi chỉ sau một tuần: một hàng cây bị chặt tỉa, một quán cà phê bỏ chậu hoa, một nhà đổ mái tôn phản nhiệt chói lên thùng ong. Ong không chết hàng loạt mà hao dần, mỗi ngày mất thêm vài con thợ không về, nên nhìn từ ngoài chỉ thấy cửa tổ thưa đi.

Thêm nữa, sân thượng là nơi nóng nhất của ngôi nhà. Sàn bê tông hấp nắng cả ngày, tới chiều toả ngược lên. Ong phải dồn sức quạt mát và lấy nước thay vì đi kiếm phấn, kiếm mật. Đàn không chết, nhưng không lớn lên được.

Vòng thứ nhất: sàn, thùng và chỗ đặt

Lên sân thượng lúc khoảng hai, ba giờ chiều, đúng giờ nóng nhất, rồi làm mấy việc sau:

1. Áp lòng bàn tay lên nắp thùng. Nếu phải rụt tay lại thì bên trong đã quá nóng. Che thêm một lớp mái riêng cho thùng, để hở khoảng một gang tay giữa mái che và nắp cho gió lùa.
2. Sờ chân kê và sàn ngay dưới thùng. Thùng kê thấp sát sàn bê tông sẽ nhận nhiệt từ dưới lên. Kê cao lên, lót tấm gỗ hoặc gạch thông gió.
3. Nhìn hướng cửa tổ. Cửa tổ quay về phía nắng chiều hoặc về phía cục nóng máy lạnh là chỗ bất lợi. Xoay thùng để cửa đón nắng sáng.
4. Đứng yên vài phút cảm nhận gió. Sân thượng kẹp giữa hai toà cao thường có luồng gió lùa mạnh. Ong nhỏ bay về bị gió tạt, hao sức. Dựng một tấm chắn thưa phía đầu gió.

Muốn biết thêm cách bố trí chỗ đặt thùng trên mái, xem các bài trong mục Nuôi trên sân thượng.

Vòng thứ hai: đọc cửa tổ

Cửa tổ là cuốn sổ mà đàn tự ghi mỗi ngày. Ngồi xem mười phút vào buổi sáng đẹp trời và ghi lại:

• Ong về có mang phấn không. Chân ong dính cục phấn vàng, cam là đàn còn nuôi con. Gần như không thấy phấn thì nguồn hoa quanh nhà đang cạn, hoặc đàn đang mất nhịp đẻ.
• Có xác ong trước cửa hoặc dưới chân thùng không. Vài con là bình thường. Một nhúm sau một ngày, nhất là sau buổi phun thuốc trong khu, là tín hiệu rất xấu.
• Có ong lạ vờn ở lối vào không. Đàn yếu dễ bị đàn mạnh gần đó vào cướp mật. Thu hẹp cửa tổ lại là cách đơn giản nhất.
• Ống cửa có còn tươi. Ong dú đắp ống sáp, keo ở cửa. Ống bị bỏ khô, không ai sửa là đàn đang thiếu tay.

Vòng thứ ba: khu phố quanh nhà

Đây là vòng mà người nuôi ở phố hay bỏ qua nhất. Hãy tự hỏi mấy câu sau và hỏi luôn hàng xóm nếu được:

Nguồn hoa là chuyện lâu dài. Gợi ý loại cây hợp chậu, hợp nắng phố có trong mục Cây trồng cho ong đô thị.

Vòng cuối: mới mở thùng

Chỉ khi ba vòng trên không tìm ra gì mới nên mở thùng, chọn buổi sáng mát, mở nhanh và nhẹ. Thứ cần nhìn: còn vùng nhộng mới không, bầu mật bầu phấn còn hay đã cạn, có vết ẩm hoặc mốc ở góc thùng không. Không thấy nhộng mới trong nhiều tuần liền dù trời thuận là dấu hiệu đàn có thể đã mất chúa. Lúc đó đàn khó tự hồi, nên tính chuyện nhập lại với một đàn khoẻ hoặc thay tổ.

Đừng mở thùng mỗi ngày để xem. Ở phố, đàn vốn đã chịu nhiều xáo trộn, mỗi lần mở là thêm một lần hao.

Khi muốn có đàn mới hoặc học tận tay

Nếu đàn cũ đã suy quá, không còn đủ ong thợ để gượng lại, thay vì cố níu thì nên bắt đầu lại với một tổ giống khoẻ, đã quen nuôi thùng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống tách từ đàn nuôi sẵn, cùng mật ong dú và mấy món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Ai muốn tận mắt thấy một đàn khoẻ trông thế nào, cửa tổ tấp nập ra sao, có thể đăng ký tour học thực hành tại trại rồi về so với thùng trên sân thượng nhà mình.

Câu hỏi thường gặp