Đàn ong dú bỏ tổ trên sân thượng Sài Gòn: vì sao?

Nuôi ong dú trên sân thượng ở Sài Gòn có một cái lợi ít nơi nào có: xung quanh là cả trăm ban công trồng hoa, hàng me, hàng sao, vườn kiểng của hàng xóm, nên ong không thiếu chỗ kiếm ăn. Nhưng cũng chính sân thượng lại là nơi dễ gặp cảnh mở cửa lên một buổi sáng thấy thùng im re, cửa tổ không còn con ong nào ra vào. Đàn đã bỏ đi.

Ong dú không hay bỏ tổ như ong mật. Một đàn đã ổn định, có bọng mật, có ấu trùng thì phải gặp chuyện gì đó kéo dài nó mới chịu dọn đi. Ở thành phố, cái «chuyện gì đó» gần như luôn nằm trong bốn chữ: nóng, rung, mùi, động. Bài này đi qua từng thứ theo đúng điều kiện một sân thượng nhà phố.

Sân thượng nóng hơn ta tưởng

Người đứng trên sân thượng lúc 2 giờ chiều đã thấy nóng, nhưng thùng ong còn chịu nhiều hơn: nắng rọi từ trên xuống, sàn bê tông hấp nhiệt từ dưới lên, tường bên cạnh hắt sang. Bên trong thùng, các bọng mật và sáp có thể mềm ra, ong thợ phải bỏ việc đi lấy nước, đứng quạt ở cửa. Nếu ngày nào cũng vậy, đàn sẽ tìm chỗ khác mát hơn.

Cách thử đơn giản: đặt tay lên nắp thùng lúc đầu giờ chiều. Nếu thấy nóng rát, không giữ tay lâu được, là chỗ đặt đó không ổn. Ban công hướng Tây và sân thượng không có mái che là hai vị trí hay hỏng nhất ở nhà phố.

Cách hạ nhiệt cho thùng

• Kê thùng lên kệ cao khỏi sàn bê tông, để gió lùa được bên dưới.
• Che một mái riêng cho thùng (tấm gỗ, lá chuối khô, lưới che nắng hai lớp), chừa khoảng hở giữa mái và nắp thùng.
• Ưu tiên góc có bóng râm buổi chiều: sau bồn nước, dưới giàn bông giấy, sát tường hướng Đông.
• Không đặt thùng gần mái tôn, máng xối kim loại hay tường kính.

Những thứ trên sân thượng mà người nuôi hay quên

Ngoài nắng, sân thượng nhà phố có nhiều thứ ta quen đến mức không nhìn thấy nữa. Với ong, đó là những nguồn quấy rối kéo dài cả ngày.

Hàng xóm phun thuốc muỗi theo đợt của phường cũng là chuyện khó tránh ở thành phố. Những ngày đó có thể che kín thùng bằng tấm vải ướt trong vài giờ, nhưng không được bịt cửa tổ quá lâu. Mục An toàn & hàng xóm có thêm cách nói chuyện với nhà bên để hai bên cùng yên ổn.

Đàn mới về nhà phố: hai tuần đầu quyết định

Phần lớn ca bỏ tổ trên sân thượng xảy ra với đàn vừa mang về. Lúc này đàn chưa nhận nhà mới là nhà, chỉ cần một ngày nắng gắt hay một lần bị dời chỗ là chúng đi. Khi nhận tổ giống, làm đúng thứ tự sau:

1. Chọn chỗ đặt trước khi mang tổ về, đừng mang về rồi mới loay hoay tìm chỗ.
2. Đặt thùng lên vị trí cố định, để yên 15–20 phút cho đàn lắng xuống, rồi mới mở cửa tổ.
3. Không dời thùng thêm lần nào, kể cả dời vài bước cho «đẹp góc».
4. Trong hai tuần đầu không mở nắp, không cho ăn, không soi đèn.
5. Ngày đầu ong bay vòng vòng trước cửa là chúng đang ghi nhớ vị trí, đừng đứng chắn đường bay.

Người mới ở thành phố hay sốt ruột muốn mở ra xem, nhất là khi có con nhỏ trong nhà tò mò. Đọc thêm ở mục Người mới ở thành phố để biết những việc nên làm thay cho việc mở thùng.

Khi đàn đã bỏ đi: nhìn bên trong để biết lý do

Đừng vội dẹp thùng. Mở ra và quan sát kỹ, vì đó là bài học cho đàn sau:

• Còn bọng mật, còn ấu trùng, sáp mềm hoặc chảy: đàn đi gấp, gần như chắc chắn do nóng.
• Có kiến hoặc dòi ruồi bò trong thùng: đàn bị quấy quá sức, cần xem lại chân kệ và khe hở.
• Thùng gần như trống, ít mật, ít ấu trùng: đàn yếu từ đầu, hoặc khu xung quanh đang thiếu hoa.
• Thùng có mùi lạ: nghĩ tới sơn, gỗ mới, hoá chất trong nhà.

Phần mật còn sót trong thùng nếu còn kín nắp sáp, không có mùi lên men thì vắt ra dùng trong nhà và giữ ngăn mát, vì mật ong dú nhiều nước, để ngoài dễ chua gắt. Thùng thì rửa sạch, phơi khô, để cho bay mùi rồi mới dùng lại.

Bắt đầu lại cho chắc tay

Mất một đàn trên sân thượng không có nghĩa là thành phố không nuôi được ong dú. Rất nhiều nhà phố ở Sài Gòn vẫn giữ đàn qua nhiều mùa khô, chỉ nhờ đặt thùng đúng góc và chịu khó để yên. Nếu muốn nuôi lại, nên chọn tổ giống đã ổn định, được tách từ đàn khoẻ chứ không phải tổ bắt ngoài rừng, và hỏi kỹ người bán về cách đặt thùng cho đúng điều kiện nhà mình.

Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nhân bằng cách tách đàn, cùng mật ong dú và các món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; xem các dòng hàng của trại ở ongquy.com. Còn nếu muốn tận mắt xem cách trại đặt thùng, che nắng, chọn hướng cửa tổ, có thể đăng ký tour học thực hành tại trại rồi về áp dụng cho sân thượng nhà mình.

Câu hỏi thường gặp