Nuôi ong dú ở Sài Gòn: xếp việc theo mùa cho dân văn phòng

Phần lớn người nuôi ong dú trong thành phố không có cả ngày ở nhà. Sáng bảy giờ đã ra khỏi cửa, tối về trời đã tối, mà ong dú lại làm việc đúng những giờ có nắng. Nghe thì tưởng khó, nhưng thật ra ong dú là loài rất hợp với người bận: không đốt, không cần mở thùng thường xuyên, và phần lớn thời gian chúng tự lo được cho mình.

Cái khó không nằm ở thời gian, mà ở chỗ biết việc nào cần làm lúc nào. Sài Gòn chỉ có hai mùa rõ rệt, mưa và khô, và mỗi mùa đặt ra cho người nuôi trên ban công, sân thượng một nhóm việc khác nhau. Xếp đúng thì mỗi tuần chỉ tốn vài khoảng mười lăm phút, cộng một buổi cuối tuần cho việc lớn.

Năm phút buổi sáng: thói quen quan trọng nhất

Ong dú bắt đầu ra vào cửa tổ khi trời sáng hẳn và có chút nắng. Khoảng thời gian trước khi đi làm là lúc đẹp nhất để nhìn qua đàn, vì lúc này ong đã hoạt động mà trời chưa nóng. Không cần mở thùng, chỉ cần đứng cách chừng một sải tay và để ý vài điều:

• Cửa tổ có ong ra vào đều không, có con nào mang phấn vàng ở chân sau không.
• Có đường kiến nào bò lên chân kệ, dây điện, ống nước dẫn tới thùng không.
• Quanh cửa tổ có xác ong rơi nhiều bất thường không.
• Mái che có bị gió đêm qua làm lệch không.

Thấy gì lạ thì chụp một tấm ảnh bằng điện thoại, tối về hoặc cuối tuần xem kỹ. Nhờ ảnh chụp mỗi sáng mà người đi làm vẫn nhận ra sự thay đổi qua từng tuần, điều mà nhìn lướt bằng mắt rất dễ bỏ qua.

Lịch theo hai mùa của Sài Gòn

Ong dú không xem lịch dương, chúng sống theo hoa và theo thời tiết. Người nuôi ở thành phố chỉ cần nhớ hai mùa lớn và những việc đi kèm:

Mốc tháng chỉ để tham khảo. Năm nào mưa sớm hay kéo dài thì dời theo trời, đừng làm theo lịch giấy.

Mùa mưa: ba thứ người đi làm hay bỏ sót

Mưa chiều bất chợt

Sài Gòn mùa mưa hay có những trận mưa to vào chiều, đúng lúc mình đang ở công ty. Thùng đặt sát lan can, mép sân thượng là chỗ hứng nước tạt nhiều nhất. Đừng chờ có mặt ở nhà mới xử lý; cách duy nhất là chọn sẵn chỗ khuất từ đầu mùa, mái che rộng hơn thùng mỗi bên một gang tay.

Kiến đi theo đường ống và dây

Nhà phố có đủ thứ nối từ đất lên mái: ống thoát nước, dây điện, dây phơi, giàn leo. Khi mưa, kiến tìm chỗ khô và rất dễ theo những đường này lên tới thùng. Chân kệ đặt trong chén nước có pha chút xà phòng là cách đơn giản, nhưng nhớ là mưa xuống sẽ làm tràn chén, và lá rơi sẽ làm cầu cho kiến bò qua.

Ẩm đọng trong thùng

Thùng gỗ đặt sát sàn bê tông hút ẩm lên từ dưới. Kê thùng trên kệ có khoảng hở bên dưới để gió lùa qua là đủ, không cần thêm gì.

Mùa khô: nóng mới là kẻ thù

Sân thượng lát gạch hoặc mái tôn có thể nóng hầm vào buổi trưa, chiều. Ong dú chịu nóng kém hơn người ta nghĩ, và tổ quá nóng có thể làm sáp mềm, hỏng bầu mật. Việc của mùa khô là che nắng từ hướng tây, để thùng đón nắng sáng và được bóng râm buổi chiều. Một tấm lưới che hoặc một chậu cây lớn đặt đúng hướng là đủ.

Mùa khô cũng là lúc nhiều cây quanh nhà ra hoa, đàn mạnh lên rõ. Đây là quãng có việc lớn nhất trong năm: xem đàn nào đã đầy để tách, đàn nào dư mật để lấy. Cả hai việc đều nên dồn vào sáng cuối tuần. Đừng làm vội lúc chạng vạng sau giờ làm, vì ong đã về tổ đông, mở thùng lúc đó dễ làm rối đàn.

Muốn biết thêm cây gì nên trồng trên ban công để ong có thêm nguồn ăn, xem chuyên mục Cây trồng cho ong đô thị.

Trước kỳ nghỉ dài và chuyến công tác

Người đi làm hay có những đợt vắng nhà: Tết, nghỉ lễ, đi công tác. Ong dú không cần người cho ăn hằng ngày, nhưng một sự cố nhỏ không ai thấy trong mười ngày có thể thành chuyện lớn. Tuần trước khi đi nên làm gọn một lượt:

1. Kiểm chân chống kiến, thay nước trong chén chống kiến.
2. Buộc lại mái che, chèn chắc thùng nếu đang mùa có gió mạnh.
3. Không tách đàn, không lấy mật trong tuần cuối trước khi đi; đàn vừa bị động cần người theo dõi.
4. Nhờ người nhà hoặc hàng xóm chụp giúp một tấm ảnh cửa tổ mỗi vài ngày.

Ở nhà phố, nói trước với hàng xóm cũng là cách giữ hòa khí; chuyện này có bàn thêm trong An toàn & hàng xóm.

Bắt đầu cho gọn: ít tổ, tổ khỏe

Người bận rộn nên bắt đầu với một hai tổ thay vì nhiều. Một tổ giống khỏe, đàn đông, cửa tổ hoạt động đều sẽ tự vượt qua phần lớn những tuần mình không để ý kỹ. Tổ yếu thì ngược lại, đòi theo dõi sát, rất mệt với người đi làm. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống đã ổn định để nuôi trong thành phố, và nếu chưa sẵn sàng nuôi thì có mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật để thưởng thức trước. Ai muốn tận mắt xem cách người ta chăm ong trước khi tự nuôi có thể đặt tour học thực hành tại trại vào một ngày nghỉ.

Câu hỏi thường gặp